Η Θεωρία της Ώθησης (Nudge Theory) ως εργαλείο Πολιτικής: Δυνατότητες και Προβληματισμοί (Περίληψη)

Σκοπός

Η παρουσίαση της Ώθησης (Nudge Theory and Thinking) ως εργαλείο δημόσιας πολιτικής, και η οποία δύναται να συμπληρώσει εκείνα που ήδη χρησιμοποιούνται από τις ευρωπαϊκές και ελληνικές δημόσιες αρχές.

Η Ώθηση, εμφανίζεται ως ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εργαλείο για την αντιμετώπιση πολλών  διοικητικών, οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών προκλήσεων και δύναται να συνεισφέρει τα μέγιστα με μικρό ή/και μηδενικό κόστος.

Ένα νέο εργαλείο για τις δημόσιες αρχές

Οι δημόσιες αρχές διαθέτουν παραδοσιακά τέσσερα είδη εργαλείων: ενημέρωση και ευαισθητοποίηση, οικονομικά κίνητρα, νομοθεσία (απαγόρευση ή υποχρέωση) και παραδειγματισμός. Αλλά αυτά τα εργαλεία έφτασαν στα όριά τους, και συχνά υπάρχει απόκλιση μεταξύ της ευαισθητοποίησης και των επιθυμιών των πολιτών σε σχέση με την καθημερινή τους συμπεριφοράς.

Μια από τις θεμελιώδεις υποθέσεις εργασίας των οικονομικών επιστημών είναι ο Homo Economicus (Econs), η ιδέα δηλαδή ότι ο καθένας από εμάς σκέπτεται και δρα ορθολογικά, αισθάνεται νηφάλια, και επιλέγει με αλάθητο κριτήριο το συμφέρον του.

Η Συμπεριφορική Οικονομία (Behavioral Economics) επιχειρεί, να αναθεωρήσει το σώμα της παραδοσιακής οικονομικής επιστήμης και να ερμηνεύσει με πιο ρεαλιστικό τρόπο την οικονομική συμπεριφορά του ατελούς Homo Sapiens (Homus).

Ο Richard H. Thaler, ένας από τους θεμελιωτές της συμπεριφορικής οικονομίας, μαζί με τον Cass R. Sunstein, κορυφαίο νομικό, εξέδωσαν ένα βιβλίο με τίτλο “Nudge: Improving Decisions about health, wealth and happiness” (Yale University Press, 2008), στο οποίο εξετάζουν τις ανθρώπινες επιλογές  και προτιμήσεις.

Σύμφωνα με την Ώθηση (Nudge), οι ατομικές δράσεις καθορίζονται από πολλούς παράγοντες. Είμαστε πολύπλοκα όντα, με περιορισμένο ορθολογισμό, συναισθηματικά σε μεγάλο βαθμό και επηρεαζόμαστε από τους άλλους και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, αλλά και από το πλαίσιο και το περιβάλλον εντός του οποίου παίρνουμε αποφάσεις. Τελικά, οι αποφάσεις και οι συμπεριφορές πηγάζουν κυρίως από τον ασυνείδητο, αυτόματο και γρήγορο τρόπο σκέψης, που μας επιτρέπει να παίρνουμε καθημερινές αποφάσεις ελαχιστοποιώντας τις προσπάθειές και εξοικονομώντας τα αποθέματα της προσοχής, αλλά που μας απομακρύνει συχνά από τη μαθηματική λογική. Στη διαμόρφωση του κατάλληλου περιβάλλοντος και της αρχιτεκτονικής των επιλογών επεμβαίνει η Ώθηση, με μικρό κόστος αλλά σημαντικές επιπτώσεις.

Η Συμπεριφορική Οικονομία λοιπόν θεωρεί ότι τα παραδοσιακά εργαλεία δεν επαρκούν πλέον, δεδομένου ότι δεν λαμβάνουν υπόψη τις διάφορες πτυχές που επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων.

Όταν αυξάνει η αβεβαιότητα στις επιλογές μας, αυτές καθοδηγούνται από τον τρόπο με τον οποίο τίθενται η ερώτηση.

Έτσι, η θεωρία της Ώθησης, ενδιαφέρεται για τον τρόπο με τον οποίο ένα σύγχρονο, δημοκρατικό κράτος, μπορεί να επηρεάσει τις επιλογές των πολιτών προς το καλύτερο – ειδικά όταν οι πολίτες δεν είναι απολύτως βέβαιοι για το τι θέλουν. Βασίζεται στην ιδέα ότι η αλλαγή συμπεριφοράς πρέπει να βασίζεται σε «ήπια κίνητρα». Ορίζεται ως «κάθε πτυχή της αρχιτεκτονικής της επιλογής, που τροποποιεί κατά τρόπο προβλέψιμο τη συμπεριφορά των ανθρώπων, χωρίς να απαγορεύει καμία επιλογή και χωρίς να τροποποιεί σημαντικά τα οικονομικά κίνητρα». Για να θεωρηθεί ως ώθηση, η πράξη πρέπει να μπορεί να αποφεύγεται με ευκολία, καθώς η ώθηση δεν έχει δεσμευτικό χαρακτήρα και να έχει μικρό κόστος. Αποσκοπεί στον σχεδιασμό «αρχιτεκτονικής των επιλογών», που να προβάλλει την επιλογή που θεωρείται επωφελής για το άτομο και/ή το κοινωνικό σύνολο, χωρίς να τροποποιεί τον αριθμό ή τη φύση των διαθέσιμων επιλογών. Πρόκειται για την παρότρυνση του πολίτη προς μια επιλογή που θεωρείται καλύτερη. Διαθέτει τρία χαρακτηριστικά: απόλυτη ελευθερία επιλογής για τα άτομα, απλότητα της εφαρμογής, περιορισμένο κόστος παρέμβασης και παρουσιάζει δύο σημαντικά πλεονεκτήματα: δεν περιορίζει τις ατομικές ελευθερίες και έχει περιορισμένο κόστος, ενώ ο αντίκτυπός της μπορεί να είναι σημαντικός.

Έχει ως στόχο να καταστούν οι ατομικές και συλλογικές συμπεριφορές περισσότερο «υπεύθυνες». Η ώθηση παρέχει λοιπόν, μια απλοποιημένη επιλογή που διευκολύνει τη λήψη αποφάσεων.

Οφέλη

Οι εμπλεκόμενοι φορείς, δύναται να ενισχύσουν το πρωτοποριακό τους χαρακτήρα με την εισαγωγή, πρωτοποριακών μεθόδων διοίκησης και πολιτικής, αναγνωρισμένων από την παγκόσμια ακαδημαϊκή κοινότητα (Νόμπελ Οικονομίας 2017), όπως το εργαλείο της Ώθησης (Nudge Theory and Thinking). Από το 2008, όλο και περισσότερες χώρες ενδιαφέρονται για τα εργαλεία των εργαλείων πολιτικής που εμπίπτουν στην κατηγορία της ώθησης, τα οποία παρέχουν την τριπλή υπόσχεση να είναι περισσότερο αποδεκτά από την κοινή γνώμη, φθηνά και αποτελεσματικά. Λόγω της ευελιξίας και της απλότητάς της, η ώθηση μπορεί να χρησιμοποιείται ταυτόχρονα σε διαφορετικά περιβάλλοντα και από διαφορετικές κατηγορίες ενδιαφερομένων, ενώ εξυπηρετεί οικονομικούς, περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και άλλους σκοπούς. Τέλος, με τη σχεδίαση των κατάλληλων συστημάτων παρακολούθησης και αξιολόγησης των ωθήσεων βάσει κριτηρίων (Key Performance Indicators - KPIs) και το αρχικό στάδιο δοκιμών ανάλογα με το είδος της, το κοινό-στόχο και το πλαίσιο, παρέχετε η δυνατότητα ταχείας προσαρμογής εάν τα αποτελέσματα αποδειχθούν ανεπαρκή, ή ακόμη και η εγκατάλειψή της εάν κριθεί αναποτελεσματική, χωρίς ιδιαίτερο κόστος.